Polska patriotka i działaczka wojskowa, znana ze swojego udziału w walkach o niepodległość Polski w pierwszej połowie XX wieku, pisze warsawka.eu. Osiągnęła stopień podpułkownika i stała się symbolem wkładu kobiet w działania wojenne w czasach, gdy armia i organizacje wojskowe składały się głównie z mężczyzn.
Biografia
Aleksandra Zagórska urodziła się w Lublinie w rodzinie Antoniego i Flory Lubicz-Radzymińskich. Dzieciństwo spędziła w Sandomierzu, niewielkim miasteczku, gdzie od najmłodszych lat wykazywała ciekawość świata i aktywność w życiu społecznym. Rodzina Zagórskich przywiązywała dużą wagę do edukacji, co położyło podwaliny pod przyszłe zaangażowanie Aleksandry w sprawy narodowe i polityczne.
W 1894 roku Zagórska rozpoczęła naukę w szkole średniej w Zamościu, a już rok później wstąpiła do gimnazjum w Radomiu. Nauka w tych placówkach pomogła jej rozwinąć krytyczne myślenie, dyscyplinę i umiejętności organizacyjne. Wtedy właśnie u dziewczyny pojawiło się zainteresowanie polityką i historią narodową, a także chęć uczestniczenia w działaniach, które mogłyby zmienić społeczeństwo.
W 1904 roku Aleksandra rozpoczęła studia na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Jednocześnie wstąpiła do Polskiej Partii Socjalistycznej. Świadczy to o jej wczesnej aktywności politycznej i chęci aktywnego udziału w walce o prawa i wolności narodu polskiego. Lata studenckie były czasem intensywnego rozwoju: zdobywała nie tylko wiedzę akademicką, ale także angażowała się w organizacje polityczne i działalność konspiracyjną, przygotowując się do przyszłej roli w ruchu wyzwoleńczym.
Działalność rewolucyjna
W 1906 roku Zagórska wraz z Czesławem Świrskim założyła konspiracyjną wytwórnię materiałów wybuchowych. Jej bomby były wykorzystywane podczas akcji „Krwawa środa”, jednego z pierwszych znaczących protestów przeciwko reżimowi okupacyjnemu. Działalność ta była niezwykle niebezpieczna: w listopadzie 1906 roku Aleksandra zatruła się oparami piorunianu rtęci, z którego wytwarzano bomby, i musiała poddać się leczeniu w Zakopanem. Po powrocie do zdrowia wróciła do Warszawy, aby kontynuować udział w operacjach bojowych.
W lipcu 1907 roku Zagórska brała udział w nieudanym zamachu na pociąg w Łapach, który przewoził rosyjskich żołnierzy pułku wołyńskiego. Jej aktywność przyciągnęła uwagę władz, i w marcu 1908 roku została aresztowana i osadzona w więzieniu Pawiak. Aleksandra nie pogodziła się z uwięzieniem: wręczyła łapówkę, uzyskała tymczasowe zwolnienie w październiku 2008 roku, a następnie uciekła do Galicji, aby uniknąć procesu. We Lwowie osiedliła się na stałe i kontynuowała walkę o niepodległość Polski, dołączając do Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego.
Zagórska zorganizowała kobiece drużyny Polskiej Organizacji Wojskowej, szkoląc kobiety w zakresie podstaw wojskowości, pomocy medycznej i działalności wywiadowczej. Jej podejście było systemowe: przygotowywała nie tylko pojedyncze uczestniczki, ale także całe jednostki bojowe, które mogły działać autonomicznie w trudnych warunkach podziemia.
Służba wojskowa
Podczas I wojny światowej Aleksandra Zagórska aktywnie włączyła się w działalność wojskową, stając na czele kobiecej służby wywiadu 1. Brygady Legionów Polskich. W stopniu majora odpowiadała za organizację operacji wywiadowczych, koordynację łączności i przygotowanie kobiecych jednostek bojowych. Jej oddział składał się z oddanych i dobrze wyszkolonych kobiet, w tym adiutantki Stanisławy Paleolog.
Podczas wojny polsko-ukraińskiej w latach 1918–1919 Zagórska brała aktywny udział w bitwie o Lwów. 4 listopada 1918 roku zorganizowała „Ochotniczą Legię Kobiet” – paramilitarną organizację, która wspierała wojska polskie w obronie miasta i wykonywała zadania z zakresu ochrony, łączności i wywiadu. Legion ten stał się symbolem kobiecej odwagi i pokazał, że kobiety potrafią działać skutecznie nawet w najniebezpieczniejszych warunkach.
Osobiście Zagórska brała udział w operacjach bojowych, koordynując działania swojego oddziału. Niestety, podczas walk o Lwów zginął jej jedyny syn, Jerzy, który miał wówczas zaledwie 14 lat. Ta tragedia nie złamała jej ducha: kontynuowała pracę na rzecz kraju, organizując oddział łączniczek i szkoląc nowe uczestniczki działań bojowych.
Po zakończeniu walk we Lwowie Zagórska aktywnie zajmowała się organizacją kobiecej milicji w ramach Miejskiej Straży Obywatelskiej, a jej podwładne brały udział w wojnie z bolszewikami. 1 kwietnia 1920 roku została mianowana szefem Sekcji Mobilizacyjnej Ochotniczej Legii Kobiet przy Ministerstwie Spraw Wojskowych w Warszawie. 1 października 1921 roku, na własne życzenie, zwolniła się ze służby wojskowej w stopniu podpułkownika.
Działalność społeczna i okres międzywojenny
Po zakończeniu aktywnej służby wojskowej Aleksandra Zagórska nadal aktywnie angażowała się w działalność społeczną. W okresie międzywojennym mieszkała w Krakowie (1922–1924), a od 1927 roku we Lwowie, gdzie jej mąż kierował szpitalem psychiatrycznym. Po jego śmierci w tym samym roku Zagórska przeniosła się do Radości pod Warszawą, gdzie zaczęła pracować w radzie szkolnej, organizując obozy letnie i programy wychowawcze dla dzieci.
W 1928 roku Aleksandra Zagórska założyła Związek Legionistek Polskich, któremu przewodniczyła do 1939 roku. Organizacja ta zajmowała się wsparciem weteranów, zachowaniem pamięci historycznej o legionach polskich oraz wychowaniem młodego pokolenia w duchu patriotyzmu. Działalność społeczna Zagórskiej była różnorodna: zajmowała się organizacją wydarzeń szkoleniowych i sportowych, wsparciem socjalnym weteranów i ich rodzin, a także inicjowała programy kulturalne i edukacyjne. Jej działalność cechowała się systematycznością, determinacją i dążeniem do osiągnięcia konkretnych rezultatów dla społeczeństwa.
Po II wojnie światowej, z powodu zagrożenia represjami ze strony reżimu komunistycznego, ukrywała się pod nazwiskiem Aleksandra Bednarz. Nawet w tym trudnym okresie kobieta pozostawała aktywna, utrzymując kontakty z weteranami i patriotycznie nastawioną młodzieżą. Praca Zagórskiej w okresie międzywojennym i powojennym potwierdziła, że jej wkład w społeczeństwo wykraczał daleko poza zasługi bojowe. Nadal kształtowała świadomość obywatelską, wspierała weteranów i rozwijała edukację patriotyczną, pozostając symbolem kobiecej odwagi, odpowiedzialności i umiejętności organizacyjnych.
Odznaczenia
W ciągu swojego życia Aleksandra zdobyła liczne odznaczenia, które odzwierciedlają jej męstwo wojskowe, aktywność społeczną i oddanie państwu. Wśród najbardziej znaczących odznaczeń:
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski – wysokie odznaczenie państwowe, które honoruje wybitne zasługi dla Rzeczypospolitej Polskiej w różnych dziedzinach życia społecznego;
- Krzyż Niepodległości z Mieczami – order, którym nagradzano za wybitne zasługi w walce o odzyskanie niepodległości Polski;
- Krzyż Walecznych (dwukrotnie, 1922) – odznaczenie wojskowe za wykazaną odwagę i bohaterstwo w działaniach bojowych;
- Złoty Krzyż Zasługi – honorowe wyróżnienie za wybitne osiągnięcia w działalności państwowej, publicznej lub wojskowej;
- Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 – odznaczenie poświęcone uczestnikom wojen polsko-sowieckiej i polsko-ukraińskiej, które docenia ich wkład w obronę państwa;
- Krzyż Obrony Lwowa – odznaczenie, które wyróżnia uczestników bohaterskiej obrony Lwowa w latach 1918–1919;
- Odznaka honorowa „Orlęta” – wyróżnienie za aktywny udział w wychowaniu wojskowym i wsparciu młodego pokolenia patriotów.
Aleksandra Zagórska zmarła 14 kwietnia 1965 roku i została pochowana na Cmentarzu Bródnowskim.
