Należy do tych postaci, które zmieniły postrzeganie roli kobiety w społeczeństwie. Paulina Kuczalska-Reinschmit nie tylko stworzyła podwaliny polskiego feminizmu, ale jako pierwsza oddzieliła sprawę kobiecą od idei wyzwolenia narodowego. Udowadniała, że wolność kraju jest niemożliwa bez wolności kobiety. Jej działalność, związana przede wszystkim z Warszawą, stała się fundamentem przyszłych politycznych i społecznych transformacji w Polsce, pisze warsawka.eu.
Biografia
Paulina urodziła się w rodzinie właścicieli ziemskich, posiadających majątki Smolne i Berezniaki na Ziemni Czerkaskiej (Ukraina). Jej matka należała do znanej grupy intelektualnej „Entuzjastek”, działającej pod przewodnictwem Narcyzy Żmichowskiej. Środowisko rodzinne zaszczepiło w Paulinie poczucie godności, wartość wykształcenia i odpowiedzialności. Jej dziadek, Edward Porczyński, był uczestnikiem słynnej bitwy pod Somosierrą, dlatego patriotyzm i odwaga od dzieciństwa były elementami jej wychowania.
W 1879 roku poślubiła Stanisława Reinschmita – wysokiego urzędnika Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Małżeństwo okazało się nieszczęśliwe. Mąż zaraził Paulinę chorobą weneryczną, w wyniku której straciła jedno oko. Ta osobista tragedia jej nie złamała, lecz tylko wzmocniła jej wolę walki. W 1885 roku rozstała się z mężem, pozostawiając mu opiekę nad synem Leonem. Od tego momentu Kuczalska-Reinschmit rozpoczęła swoją drogę jako niezależna intelektualistka, publicystka i działaczka społeczna.
Działalność publicystyczna
W 1881 roku jej pierwsze artykuły ukazały się w warszawskim „Echo”. Następnie publikowała w wpływowych polskich czasopismach – „Tygodnik Ilustrowany”, „Kurier Warszawski”, „Kurier Codzienny”, „Ogniwo”, „Nowa Gazeta”. Już wtedy jej teksty wyróżniały się analitycznym myśleniem, logiką i głębokim zrozumieniem procesów społecznych. W 1889 roku, wraz z Marią Szeligą, wzięła udział w Międzynarodowym Kongresie Organizacji Kobiecych w Paryżu – był to krok, który wprowadził Polskę do europejskiego ruchu feministycznego.
W latach 1885–1889 Kuczalska-Reinschmit studiowała nauki ścisłe w Genewie i Brukseli. Wykształcenie za granicą pozwoliło jej uwolnić się od ograniczeń, które polskie kobiety długo jeszcze odczuwały w ojczyźnie. Właśnie wtedy ugruntowało się jej przekonanie, że ruch kobiecy musi być samodzielny i nie może zależeć od haseł narodowowyzwoleńczych. W odróżnieniu od Elizy Orzeszkowej, która wzywała kobiety do poświęcenia się dla Polski, Kuczalska dowodziła, że równouprawnienie kobiet jest warunkiem wstępnym silnego państwa. To stanowisko otwarcie wyraziła podczas warszawskiego zgromadzenia Demokracji Postępowej w 1906 roku.
Walka o prawa kobiet
W 1894 roku Paulina utworzyła przy Towarzystwie Popierania Przemysłu i Handlu Delegację Pracy Kobiecej, która walczyła o prawo kobiet do wstępowania do cechów rzemieślniczych i zdobywania wykształcenia zawodowego. Jej bliską współpracowniczką była Józefa Bojanowska. Wspólnie organizowały kursy dla robotnic i gospodyń domowych, co stało się początkiem systemowego podejścia do ekonomicznej emancypacji kobiet w Warszawie.
Po wydarzeniach rewolucyjnych 1905 roku Kuczalska-Reinschmit dołączyła do Polskiego Związku Równouprawnienia Kobiet, a w 1907 roku założyła Związek Równouprawnienia Kobiet Polskich – pierwszą organizację feministyczną z jasnym programem politycznym. Jej celem było osiągnięcie powszechnego, równego prawa wyborczego niezależnie od płci, narodowości czy wyznania. Paulina stała na czele Związku aż do śmierci i przekształciła go w główny ośrodek polityki kobiecej w Warszawie.
Jej najsłynniejszym osiągnięciem była gazeta „Ster” – pierwsze polskie czasopismo w całości poświęcone prawom kobiet. Magazyn ukazywał się we Lwowie w latach 1895–1897, a następnie w Warszawie w latach 1907–1914. W „Sterze” publikowały czołowe intelektualistki epoki: Janina Baudouin de Courtenay, Justyna Budzińska-Tylicka, Kazimiera Bujwidowa, Maria Dulębianka, Iza Moszczeńska, Eliza Orzeszkowa. Wśród autorów-mężczyzn znajdowały się takie postacie, jak Piotr Chmielowski i Stefan Żeromski.
Paulina nie tylko pisała, ale także organizowała wydarzenia publiczne. Zorganizowała obchody 25-lecia twórczości Elizy Orzeszkowej, podczas których zebrała fundusze na wsparcie badań naukowych prowadzonych przez kobiety. W 1911 roku w Warszawie odbył się jej własny jubileusz, na który przybyły przedstawicielki 16 organizacji kobiecych z Polski i zagranicy – było to wydarzenie bezprecedensowe dla ówczesnego społeczeństwa. Paulina władała kilkoma językami: francuskim, niemieckim, włoskim i angielskim, co umożliwiało jej utrzymywanie kontaktów z europejskimi liderkami feministycznymi. Kronikarka polskiego ruchu kobiecego Cecylia Walewska nazwała ją „pierwszą niestrudzoną rzeczniczką bezkompromisowych praw kobiety”.
Wśród jej prac, które stały się teoretycznym fundamentem polskiego feminizmu, warto wymienić: „Nasze drogi i cele” (1897), „Stan wykształcenia kobiet w Polsce” (1902), „Historia ruchu kobiecego” (1903), „Młodzież żeńska i sprawa kobieca” (1906), „Siostry” (1908) oraz „Wyborcze prawa kobiet” (1911). Teksty te nie tylko odzwierciedlały ducha epoki, ale także formowały nowy typ myślenia – racjonalny, społecznie aktywny i ukierunkowany na równość.
Spuścizna ideowa
Paulina Kuczalska-Reinschmit zapisała się w historii nie tylko jako założycielka organizacji kobiecych i redaktorka pierwszych feministycznych wydawnictw. Jej zasługa polegała na tym, że stworzyła intelektualny fundament polskiego ruchu kobiecego. Na przełomie XIX i XX wieku, kiedy nawet w Europie Zachodniej prawo kobiety do głosowania wydawało się utopią, Kuczalska mówiła o tym publicznie, systematycznie i naukowo. Uważała, że prawdziwa emancypacja jest możliwa tylko wtedy, gdy kobieta uzyska trzy główne prawa: do edukacji, pracy i udziału politycznego.
Jej poglądy kształtowały się pod wpływem myślicieli zachodnioeuropejskich i idei socjalistycznych końca XIX wieku, jednak Kuczalska nadała feminizmowi wyraźnie polski, obywatelski sens. Występowała przeciwko radykalizmowi, zamiast tego proponując stopniową, ale nieuchronną zmianę świadomości społecznej. Dla niej walka o prawa kobiet była nie protestem, a moralnym i politycznym obowiązkiem.
Jej prace miały potężny efekt wychowawczy. Nie tylko wzywała kobiety do zdobywania wykształcenia, ale także pokazywała, że rozwój intelektualny jest drogą do wolności. Idee Kuczalskiej wpłynęły na następne pokolenie aktywistek: Justynę Budzińską-Tylicką, Kazimierę Bujwidową, Jadwigę Przybyszewską, które już po I wojnie światowej osiągnęły realną polityczną reprezentację kobiet w Sejmie i radach miejskich. Właśnie na zasadach opracowanych przez Paulinę w 1918 roku Polska jako jedna z pierwszych w Europie przyznała kobietom prawa wyborcze.
Historycy postrzegają Kuczalską-Reinschmit jako jedną z tych, którzy wyznaczyli trajektorię rozwoju polskiej demokracji. Jej feminizm nie był przeciwstawianiem się mężczyznom – był ukierunkowany na partnerstwo, współpracę i harmonię społeczną. Udowadniała, że równość nie stanowi zagrożenia dla tradycji, a wręcz przeciwnie – czyni naród silniejszym, bardziej odpornym i zdrowym moralnie.
Kuczalska-Reinschmit zmarła w Warszawie i została pochowana na Cmentarzu Powązkowskim. Od 2017 roku przy Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego działa Koło Naukowe im. Pauliny Kuczalskiej-Reinschmit, które kontynuuje badanie jej spuścizny i idei równości kobiet. Jest ona dowodem na to, że droga do zmian zaczyna się od idei, wypowiedzianej przez odważną osobę. Paulina Kuczalska-Reinschmit przypomina, że nawet w czasach, gdy kobiecie odmawiano prawa głosu, mogła ona stać się głosem całego pokolenia.
