Jedną z najwybitniejszych i jednocześnie najbardziej skandalicznych postaci w historii Polski jest słynna warszawska pisarka, działaczka społeczna i obrończyni edukacji kobiet, Narcyza Żmichowska. Dla wielu Narcyza Żmichowska jest ikoną feminizmu w Polsce. To właśnie ona założyła fundamenty pod potężny ruch społeczny, który zmienił cały świat. O życiu i działalności wybitnej warszawianki opowiemy w tym artykule na warsawka.eu.
Życiorys Narcyzy Żmichowskiej
Narcyza Żmichowska urodziła się 4 marca 1819 roku w Warszawie. Jej matka zmarła tuż po porodzie, a ojciec pracował w kopalni soli. Ze względu na częste nieobecności ojca w domu, wychowaniem dziewczyny zajmowali się jej krewni.
Narcyza Żmichowska jest absolwentką Instytutu Guwernantek w Warszawie. Jej nauczycielką była znana polska pisarka Klementyna Tańska-Hoffmanowa. Pomimo dużego autorytetu nauczycielki Narcyza Żmichowska już w czasie studiów krytykowała jej metody nauczania i metody wychowawcze.
W wieku dziewiętnastu lat Narcyza Żmichowska rozpoczęła pracę jako guwernantka w zamożnej rodzinie Zamoyskich, z którymi razem przeprowadziła się do Paryża.
Życie w Paryżu
Narcyza Żmichowska przez pewien czas mieszkała w Paryżu. Tam nawiązała bliski kontakt ze swoim bratem Erazmem, który wywarł ogromny wpływ na światopogląd młodej dziewczyny. Pomógł Narcyzie rozpocząć studia w paryskiej Bibliotece Narodowej Francji. Tam Narcyza Żmichowska poznała twórczość wielu polskich i europejskich autorów, co również odegrało ważną rolę w samorozwoju i światopoglądzie dziewczyny. Narcyza Żmichowska była jedną z pierwszych kobiet, które uczęszczały na posiedzenia Akademii Francuskiej.
W 1839 roku Narcyza Żmichowska wróciła do Polski. Na rodzimej ziemi niemal od razu poznała pisarkę Babiannę Moraczewską i jej brata Jędrzeja, który był historykiem. Znajomość ta odegrała również kluczową rolę w kształtowaniu się osobowości Narcyzy. Od najmłodszych lat była przekonana, że absolutnie wszystkie grupy społeczne, niezależnie od płci, pochodzenia i statusu społecznego, mają prawo do edukacji. Po podzieleniu się swoimi przekonaniami z Moraczewskimi, Narcyza Żmichowska upewniła się, że ma poparcie wpływowych osobistości w tym ważnym dla niej pytaniu.
Pobyt we Francji praktycznie całkowicie zmienił Narcyzę: stała się ekscentryczna, nie bała się wyrażać własnego zdania, a nawet paliła w miejscach publicznych papierosy, co było wówczas nieakceptowalne dla kobiety.
Znajomość języka francuskiego na poziomie native speakerów i wszechstronny rozwój pozwoliły jej łatwo znaleźć pracę. Przez długi czas była nauczycielką domową. Jednocześnie regularnie przyjeżdżała do Warszawy (mieszkała wówczas pod Łomżą), gdzie spotykała się z miejscowymi intelektualistami.
Przez trzy lata Narcyza Żmichowska mieszkała i pracowała w małym miasteczku pod Łodzią. Tam była dyrektorką nielegalnej wiejskiej szkoły. To właśnie w tym czasie ukazało się najsłynniejsze dzieło Narcyzy Żmichowskiej „Poganka”.
Narcyza Żmichowska przez długi czas zajmowała się sprzedażą nielegalnej prasy. Po przeprowadzce do Warszawy została aresztowana za nielegalną działalność i przebywała w areszcie domowym.
Po stłumieniu powstania styczniowego Narcyza Żmichowska ponownie wróciła do Paryża, gdzie rozpoczęła studia na Sorbonie.
Działalność społeczna i poglądy Żmichowskiej
Narcyza Żmichowska była pierwszą kobietą, która zwróciła uwagę na potrzebę i znaczenie edukacji kobiet oraz jej rolę w społeczeństwie. Narcyza Żmichowska oskarżała metody i poglądy swojej nauczycielki Klementyny Tańskiej-Hoffmanowej o „męski punkt widzenia”. Ciekawostką jest to, że Narcyza Żmichowska była zaciętą patriotką i gardziła ludźmi, którzy nie kochali swojej ojczyzny.
Narcyza Żmichowska wniosła ogromny wkład w rozwój edukacji kobiet w Polsce. Jako pierwsza opracowała program edukacyjny dla dziewcząt. Narcyza Żmichowska była przekonana, że kobiety powinny zdobywać wykształcenie, aby móc podejmować w życiu zrównoważone decyzje, bronić własnego zdania i wszechstronnie się rozwijać. Narcyza Żmichowska walczyła o to, aby kobieta w społeczeństwie była nie tylko żoną czy matką, ale także równoprawną osobowością społeczną. Żmichowska postawiła sobie za cel nauczyć kobiety wolności, siły i niezależności. Nieustannie przypominała, że edukacja jest ważna, ponieważ może otworzyć wiele możliwości, poszerzyć horyzonty i zyskać inną rolę społeczną niż rola żony czy matki. Jej najsłynniejsze powiedzenie brzmi: „Uczcie się, jeśli możecie; umiejcie, jeśli potraficie i myślicie o tym, żebyście same sobie wystarczyły, bo w razie potrzeby nikt na was z opieką i wsparciem nie czeka.”
Programy edukacji Żmichowskiej
Narcyza Żmichowska promowała dwa własne programy edukacji kobiet. Pierwszy program Żmichowskiej miał charakter gospodarsko-praktyczny i był przeznaczony dla tych kobiet, które chciały poświęcić swoje życie rodzinie i wychowaniu dzieci. Drugi program edukacji – naukowy – został skierowany dla uzdolnionych dziewcząt, które miały chęć nauki i poznawania tego świata, a nie stawiały sobie za cel bycia jedynie żoną lub matką.
Programy edukacji Żmichowskiej opierały się na kształtowaniu narodowo-patriotycznej postawy. Wspominaliśmy już, że Narcyza Żmichowska była zaciętą patriotką. Jej zdaniem podstawą edukacji powinno być pięć głównych przedmiotów: arytmetyka, geografia, nauki przyrodnicze, historia i nauka języków.
Narcyza Żmichowska uczyła swoje uczennice przede wszystkim samodzielnego myślenia i wyciągania wniosków bez uwzględnienia opinii innych. Narcyza Żmichowska propagowała także tzw. „siostrzane więzi” między kobietami, gdyż uważała, że wszystkie kobiety mają wspólny los.
Twórczość Narcyzy Żmichowskiej
Narcyza Żmichowska jest autorką dziewięciu dzieł, wśród których znajdują się zarówno powieści, jak i wiersze. Jej twórczość poświęcona była aktualnym problemom społecznym. Przedstawiała swoje bohaterki jako celowe i niezależne kobiety.
Narcyza Żmichowska swoje pierwsze prace publikowała w czasopismach „Pierwiosnka”, „Pielgrzym” i „Przegląd Naukowy”. Były to jedne z niewielu publikacji, w których mogły publikować kobiety.
Po śmierci swojego brata Narcyza Żmichowska założyła grupę „Entuzjastki”, w skład której wchodziły warszawskie emancypantki, które od dawna brały udział w konspiracji.
Wspomnieliśmy już, że najsłynniejszym dziełem Żmichowskiej jest powieść „Poganka”. Wielu uważa, że dzieło ma charakter autobiograficzny. Nie wiemy ile w tym jest prawdy, jednak z całą pewnością jest to powieść, którą powinna przeczytać każda kobieta.
Tajemnice Żmichowskiej
Przez wiele lat Narcyza Żmichowska utrzymywała osobistą korespondencję z jedną ze swoich uczennic, Wandą Żeleńską, a także z Bibianną Moraczewską. Po przeanalizowaniu listów i jej twórczości udowodniono, że Narcyza Żmichowska miała nietradycyjną orientację seksualną.
Przez długi czas zarówno sama Narcyza Żmichowska, jak i cenzura ukrywały jej orientację. Przez całe życie doskonale rozumiała, że jeśli jej listy wpadną w niewłaściwe ręce, zarówno ona, jak i adresatki będą narażone na niebezpieczeństwo.
W 1890 roku ukazała się publikacja „Listy Narcyzy Żmichowskiej do Tekli Dębskiej i innych osób”. Są to jedyne zachowane do dziś niecenzurowane listy Żmichowskiej. Po raz pierwszy opublikował je syn jednej z adresatek Żmichowskiej w latach trzydziestych XX wieku. Zachowane fragmenty listów świadczą o presji, pod jaką znajdowały się kobiety w XIX wieku. Narcyza Żmichowska zrobiła wszystko, co w jej mocy, aby przyszłe pokolenia nie stanęły w obliczu problemów, które ją spotkały.